تفکیک دامنههای Broadcast از طریق VLANها برای مدیریت شبکههای سازمانی الزامی است، اما قطع کامل ارتباط بین بخشها فرآیندهای کاری را مختل میکند. ایجاد یک مسیر ارتباطی کنترلشده و امن در لایه ۳، نیازمند درک دقیق نحوه عملکرد Default Gatewayها، سوییچ سیسکو و تجهیزات مسیریابی است. برای برقراری این ارتباط یکپارچه، شما به تسلط بر Inter-VLAN Routing نیاز دارید. در این مقاله به صورت گامبهگام توضیح میدهیم که Inter-VLAN Routing چیست، چگونه کار میکند، تفاوت روشهای مختلف آن چیست و نحوه عیبیابی آن به چه شکل است.
Inter-VLAN Routing چیست؟
Inter-VLAN Routing فرآیندی در شبکه است که امکان ارتباط بین VLANهای مختلف را فراهم میکند. از آنجا که VLANها در لایه ۲ شبکه به صورت پیشفرض از یکدیگر ایزوله هستند و دامنههای Broadcast مجزایی دارند، برای ارسال ترافیک بین آنها، استفاده از یک تجهیز لایه ۳ مانند روتر یا سوئیچ لایه ۳ جهت انجام مسیریابی الزامی است.
این تکنیک کاربرد گستردهای در معماری شبکههای سازمانی دارد. در سازمانها، دپارتمانهای مختلف مانند بخش مالی، منابع انسانی و IT برای حفظ امنیت و بهینهسازی ترافیک در VLANهای کاملاً مجزا قرار میگیرند. با این وجود، کاربران این بخشها نیازمند دسترسی مداوم به منابع مشترک مانند سرورهای مرکزی یا سرویسهای یکپارچه شبکه هستند. پیادهسازی Inter-VLAN Routing این چالش را حل میکند و به مدیران شبکه اجازه میدهد تا ضمن حفظ مزایای امنیتی و تفکیک منطقی در لایه ۲، یک مسیر ارتباطی امن و کنترلشده را در لایه ۳ برای تبادل دادههای بیندپارتمانی ایجاد کنند.
VLAN چیست و چرا VLANها نمیتوانند مستقیم با هم ارتباط برقرار کنند؟
VLAN یا شبکه محلی مجازی (Virtual Local Area Network)، مکانیزمی در لایه ۲ مدل OSI است که یک شبکه فیزیکی واحد را به چندین شبکه منطقی مجزا تقسیم میکند. وظیفه اصلی این فناوری، تفکیک یک Broadcast Domain بزرگ فیزیکی به چند Broadcast Domain کوچکتر و کنترلشده است تا ترافیک همهپخشی (Broadcast) هر بخش در همان محدوده منطقی باقی بماند و بازدهی شبکه ارتقا یابد.
از آنجا که هر VLAN یک شبکه مستقل و مجزا به شمار میرود، پورتهای مربوط به آن در لایه ۲ از سایر پورتها کاملاً ایزوله هستند و به طور معمول، هر کدام سابنت و محدوده IP اختصاصی خود را دارند. سوئیچهای لایه ۲ بر اساس جدول مکآدرس و شناسه VLAN، ترافیک را فقط در میان پورتهای درون همان VLAN هدایت میکنند. به همین دلیل، دستگاههای واقع در VLANهای مختلف، دامنههای ارتباطی یکدیگر را مجزا دیده و نمیتوانند به صورت مستقیم و در لایه ۲ با هم ارتباط برقرار کنند.
برای رفع این محدودیت و ایجاد امکان تبادل دادههای مجاز بین این شبکههای تفکیکشده، از فرآیند Inter-VLAN Routing (مسیریابی بین VLANها) استفاده میشود تا ارتباط از طریق لایه ۳ برقرار گردد.
Inter-VLAN Routing چگونه کار میکند؟
مکانیزم مسیریابی بین VLANها بر اساس انتقال بستههای داده از یک دامنه انتشار مجزا به دامنهای دیگر در لایه ۳ مدل OSI استوار است.
این فرآیند عملیاتی را میتوان در چهار مرحله خلاصه کرد:
کلاینت مستقر در VLAN اول (مبدأ)، بستهای را به قصد ارتباط با دستگاهی در یک VLAN دیگر تولید و ارسال میکند.
از آنجا که آدرس IP مقصد در زیرشبکه (Subnet) متفاوتی قرار دارد، لایه ۲ متوجه میشود که بسته نباید به صورت محلی توزیع شود؛ بنابراین ترافیک مستقیماً به سمت دروازه پیشفرض مشخصشده برای آن دستگاه هدایت میگردد.
روتر یا سوئیچ لایه ۳ بسته را دریافت کرده، پس از بررسی آدرس IP مقصد و انطباق آن با جدول مسیریابی خود، بهترین مسیر را برای هدایت بسته تعیین میکند.
تجهیز لایه ۳ بسته داده را از طریق اینترفیس فیزیکی یا مجازی مرتبط، به سمت VLAN مقصد ارسال میکند تا به دست دستگاه نهایی برسد.
نقش حیاتی Default Gateway در مسیریابی بین VLANها
در این معماری، Default Gateway حکم نقطه خروج و دروازه اصلی برای عبور ترافیک از یک Broadcast Domain ایزوله را دارد. هر VLAN برای ارتباط با خارج از محدوده منطقی خود، نیازمند یک آدرس IP مشخص روی اینترفیس روتر یا اینترفیس مجازی سوئیچ لایه ۳ (SVI) است که کلاینتها آن را به عنوان دروازه پیشفرض خود میشناسند. بدون پیکربندی صحیح و دقیق آدرس Default Gateway روی دستگاههای هر VLAN، کلاینتها قادر به تشخیص مسیر خروج بستههای خود نبوده و ترافیک ارسالی به مقاصد خارج از VLAN محلی، در همان سطح لایه ۲ متوقف و حذف میشود. بنابراین، صحت عملکرد Inter-VLAN Routing کاملاً وابسته به تعریف دقیق این آدرس واسط است.
روشهای پیادهسازی Inter-VLAN Routing
برای برقراری ارتباط بین VLANهای مختلف در یک زیرساخت شبکه، متدولوژیهای متفاوتی وجود دارد که انتخاب هر کدام به مقیاس شبکه، پهنای باند مورد نیاز و نوع تجهیزات سختافزاری موجود بستگی دارد.
به طور کلی، سه روش اصلی برای پیادهسازی این فرآیند وجود دارد: روش سنتی، روش Router on a Stick و استفاده از سوئیچهای چند لایه (لایه ۳).
Inter-VLAN Routing با استفاده از روتر (Legacy Method)
در این روش سنتی، برای برقراری ارتباط بین VLANها از اینترفیسهای فیزیکی مجزای روتر استفاده میشود. به این صورت که هر VLAN موجود روی سوئیچ لایه ۲، به صورت فیزیکی از طریق یک کابل مجزا به یکی از پورتهای فیزیکی روتر متصل میگردد. در واقع روتر برای هر سابنت، یک پورت اختصاصی در نظر میگیرد تا ترافیک را دریافت و مسیریابی کند.
- هر VLAN یک اینترفیس جدا دارد: روتر برای هر VLAN به یک پورت فیزیکی مستقل و مجزا نیاز دارد تا بتواند به عنوان Default Gateway آن زیرشبکه عمل کند.
- مناسب شبکههای کوچک: این معماری تنها در محیطهای بسیار محدود با تعداد VLANهای انگشتشمار (مثلاً دو یا سه VLAN) قابل پیادهسازی است.
- مقیاسپذیری پایین: با افزایش تعداد VLANها، پورتهای فیزیکی روتر و سوئیچ به سرعت تمام میشوند و هزینههای خرید تجهیزات و کابلکشی به شدت افزایش پیدا میکند؛ به همین دلیل این روش در شبکههای مدرن کاربردی ندارد.
Router on a Stick چیست؟
روش Router on a Stick (به اختصار RoaS) یکی از رایجترین متدهای پیادهسازی مسیریابی بین VLANها در شبکههای کوچک تا متوسط است. در این روش، به جای استفاده از چندین کابل و پورت فیزیکی مجزا، تنها از یک لینک فیزیکی واحد (Trunk Link) برای اتصال سوئیچ به روتر استفاده میشود.
برای تفکیک ترافیک پورتهای مختلف روی این لینک واحد، اینترفیس فیزیکی روتر به چندین اینترفیس منطقی و مجازی به نام Subinterface تقسیم میشود. به ازای هر VLAN، یک Subinterface روی روتر تعریف شده و یک آدرس IP به عنوان Default Gateway آن شبکه به آن اختصاص مییابد.
در این ساختار، پروتکل استاندارد 802.1Q tagging نقش کلیدی دارد. سوئیچ هنگام ارسال ترافیک بر روی کابل Trunk، یک تگ (Tag) حاوی شناسه VLAN (VLAN ID) به فریمهای لایه ۲ اضافه میکند. روتر با خواندن این تگ 802.1Q متوجه میشود که بسته متعلق به کدام VLAN است و آن را به Subinterface مربوطه هدایت میکند تا فرآیند مسیریابی انجام شود.
Inter-VLAN Routing در سوئیچ لایه ۳
در شبکههای بزرگ و سازمانی، به دلیل حجم بالای ترافیک و نیاز به سرعت بالا، از سوئیچ لایه ۳ (Layer 3 Switch یا Multi-layer Switch) استفاده میشود. سوئیچهای لایه ۳ میتوانند هم سوئیچینگ لایه ۲ (با سرعت سختافزاری بالا) و هم مسیریابی لایه ۳ را به صورت همزمان انجام دهند.
در این روش، نیازی به خروج ترافیک از سوئیچ و ارسال آن به یک روتر خارجی نیست. سوئیچ لایه ۳ با استفاده از اینترفیسهای مجازی به نام Switch Virtual Interface ارتباط بین VLANها را برقرار میکند. برای هر VLAN موجود در شبکه، یک اینترفیس مجازی SVI (مانند interface vlan 10) ساخته میشود و یک آدرس IP روی آن پیکربندی میگردد که نقش دروازه پیشفرض (Default Gateway) را برای کلاینتهای آن VLAN ایفا میکند.
از آنجا که تمام فرآیند مسیریابی به صورت داخلی و در سطح سختافزار سوئیچ انجام میشود، پهنای باند و سرعت انتقال دادهها به شدت افزایش یافته و محدودیتهای فیزیکی روتر برطرف میگردد.
Router on a Stick چگونه کار میکند؟
روش Router on a Stick بر پایه عبور همزمان ترافیک چندین شبکه مجازی از یک لینک ارتباطی فیزیکی واحد بین سوئیچ و روتر عمل میکند. در این معماری، ابتدا باید لینک فیزیکی متصلکننده سوئیچ به روتر در وضعیت Trunk پیکربندی شود تا امکان انتقال ترافیک متعلق به VLANهای مختلف از طریق یک مسیر فراهم گردد.
در مرحله بعد، در سمت روتر، اینترفیس فیزیکی متصل به لینک Trunk به چندین اینترفیس منطقی و مجزا به نام Subinterface تقسیم میشود. به ازای هر VLAN در شبکه، یک Subinterface اختصاصی ایجاد شده و یک آدرس IP به آن اختصاص مییابد که به عنوان دروازه پیشفرض (Default Gateway) برای دستگاههای مستقر در آن VLAN عمل میکند.
به عنوان یک مثال ساده، اگر سیستمی در VLAN 10 قصد ارسال داده به VLAN 20 را داشته باشد، ترافیک از طریق لینک Trunk به Subinterface مربوط به VLAN 10 در روتر وارد شده و روتر پس از انجام مسیریابی لایه ۳، بسته را از طریق Subinterface مختص به VLAN 20 مجدداً به سوئیچ بازمیگرداند تا به مقصد نهایی هدایت شود.
پیکربندی Inter-VLAN Routing در سیسکو (Router on a Stick)
برای پیادهسازی عملی این سناریو، یک زیرساخت شبکه با دو شبکه مجازی شامل VLAN 10 (بخش فروش) و VLAN 20 (بخش مالی) را ساختاربندی میکنیم.
ایجاد VLAN در سوئیچ سیسکو
ابتدا شبکههای مجازی لایه ۲ را روی سوئیچ تعریف و نامگذاری میکنیم تا دامنههای انتشار تفکیک شوند:
Switch(config)# vlan 10
Switch(config-vlan)# name Sales
Switch(config)# vlan 20
Switch(config-vlan)# name Financeتنظیم Trunk بین سوئیچ و روتر
پورتی از سوئیچ که به روتر متصل است را روی حالت Trunk قرار میدهیم. لینک Trunk به عنوان یک شاهراه فیزیکی، امکان عبور همزمان ترافیک تگدار چندین VLAN مختلف را از یک کابل واحد فراهم میسازد:
Switch(config)# interface fastEthernet 0/1
Switch(config-if)# switchport mode trunkایجاد Subinterface و تنظیم Default Gateway در روتر
در سمت روتر، پورت فیزیکی را به اینترفیسهای منطقی (Subinterface) تقسیم میکنیم. با اجرای دستور encapsulation dot1Q شناسه VLAN مربوطه را برای بستهها مشخص کرده و در نهایت آدرس IP هر زیرشبکه را جهت ایفای نقش به عنوان دروازه پیشفرض (Default Gateway) اختصاص میدهیم:
Router(config)# interface gigabitEthernet 0/0.10
Router(config-subif)# encapsulation dot1Q 10
Router(config-subif)# ip address 192.168.10.1 255.255.255.0
Router(config)# interface gigabitEthernet 0/0.20
Router(config-subif)# encapsulation dot1Q 20
Router(config-subif)# ip address 192.168.20.1 255.255.255.0Inter-VLAN Routing در سوئیچ لایه 3 (SVI)
استفاده از سوئیچ لایه ۳ مدرنترین و کارآمدترین روش برای برقرار ارتباط بین VLANها در شبکههای امروزی است. در این متد، نیازی به استفاده از یک روتر خارجی مستقل نیست و تمام فرآیند مسیریابی به صورت سختافزاری و با سرعت بالا در داخل خود سوئیچ انجام میشود.
SVI چیست؟
SVI یا Switch Virtual Interface یک اینترفیس مجازی و منطقی در سوئیچ لایه ۳ است که اختصاصاً برای هر VLAN تعریف میشود. این اینترفیس فاقد پورت فیزیکی خارجی است، اما مستقیماً به دامنه انتشار (Broadcast Domain) همان VLAN متصل است و نقش دروازه پیشفرض (Default Gateway) را برای تمامی دستگاههای موجود در آن VLAN ایفا میکند. با تعریف SVI، ترافیک خروجی از یک VLAN بدون نیاز به خروج از کابلهای فیزیکی، در لایه ۳ سوئیچ پردازش شده و به VLAN مقصد منتقل میشود.
فعال کردن Routing در سوئیچ لایه 3
سوئیچهای چندلایه به صورت پیشفرض در لایه ۲ عمل میکنند و مانند یک سوئیچ معمولی رفتاری مبتنی بر مکآدرس دارند. برای اینکه دستگاه بتواند نقش روتر را ایفا کرده و بستههای داده را بین SVIهای مختلف مسیریابی کند، باید قابلیت routing به صورت دستی روی آن فعال شود.
در تجهیزات سیسکو، فعالسازی این قابلیت با اجرای یک دستور ساده در محیط پیکربندی جهانی (Global Configuration) انجام میشود. نمونه پیکربندی کوتاه برای فعالسازی مسیریابی و تعریف یک اینترفیس مجازی به شرح زیر است:
Switch> enable
Switch# configure terminal
! فعال کردن قابلیت مسیریابی در سوئیچ لایه 3
Switch(config)# ip routing
! ایجاد و پیکربندی اینترفیس مجازی برای VLAN 10
Switch(config)# interface vlan 10
Switch(config-if)# ip address 192.168.10.1 255.255.255.0
Switch(config-if)# no shutdownبدون وارد کردن دستور ip routing، سوئیچ توانایی پردازش جدول مسیریابی را نخواهد داشت و ارتباط بین پورتهای مجازی SVI برقرار نمیشود.
تفاوت Router on a Stick و Layer 3 Switch
تفاوت Router on a Stick و Layer 3 Switch در نحوه انجام مسیریابی است. در Router on a Stick یک روتر با Subinterfaceها عمل مسیریابی بین VLANها را انجام میدهد، اما در Layer 3 Switch این کار مستقیماً توسط سوئیچ و از طریق SVI انجام میشود که سرعت بالاتری دارد.
در جدول زیر مقایسه جامعی از این دو روش را بر اساس شاخصهای کلیدی عملکردی آوردهایم:
| شاخص مقایسه | روش Router on a Stick | روش Layer 3 Switch |
|---|---|---|
| دستگاه مورد استفاده | یک سوئیچ لایه ۲ مجزا به همراه یک روتر خارجی | یک دستگاه سوئیچ چندلایه |
| عملکرد | اتکا به یک لینک فیزیکی Trunk و ایجاد ساب اینترفیس منطقی روی پورت روتر | استفاده از اینترفیسهای مجازی داخلی به نام SVI اختصاصی برای هر VLAN |
| سرعت و پهنای باند | محدود به پهنای باند تک لینک فیزیکی متصل به روتر (احتمال ایجاد گلوگاه یا Bottleneck) | مسیریابی در سطح سختافزار (ASIC) با سرعت اترنت (Wire-speed) و بدون تأخیر فیزیکی |
| مقیاسپذیری | پایین؛ با افزایش تعداد VLANها و حجم ترافیک، پهنای باند لینک Trunk به سرعت اشباع میشود | بسیار بالا؛ پشتیبانی از دهها VLAN و حجم ترافیک بسیار سنگین بدون افت کارایی شبکه |
| کاربرد | مناسب برای شبکههای کوچک تا متوسط با حجم ترافیک محدود میان شبکههای مجازی | گزینهای ایدهآل برای شبکههای بزرگ، سازمانی، دیتاسنترها و محیطهای با ترافیک داخلی بالا |
سناریوی واقعی Inter-VLAN Routing در یک شبکه سازمانی
در یک شبکه سازمانی با دپارتمانهای تفکیکشده، فرض کنید یک شرکت دارای سه بخش مجزا شامل آیتی (VLAN 10)، مالی (VLAN 20) و منابع انسانی (VLAN 30) است. به طور پیشفرض، کارمندان بخش مالی نمیتوانند به سیستمهای منابع انسانی یا سرورهای مدیریت IT دسترسی داشته باشند که این امر امنیت دادههای حساس را تضمین میکند. با این حال، سناریوهایی وجود دارد که در آن کارمند بخش مالی نیاز دارد گزارشهای حقوق و دستمزد را به سرورهای بخش منابع انسانی ارسال کند، یا تیم IT باید سیستمهای متصل به VLAN مالی را عیبیابی و بهروزرسانی کند. در اینجاست که Inter-VLAN Routing وارد عمل میشود. با پیادهسازی این فناوری بر روی یک سوئیچ لایه ۳ یا روتر، بستههای داده لایه ۲ متعلق به دپارتمان مالی به دروازه پیشفرض (SVI یا Subinterface) ارسال شده، در لایه ۳ مسیریابی میشوند و به صورت کنترلشده و ایمن به دپارتمان مقصد (HR یا IT) تحویل داده میشوند، بدون اینکه ایزولهسازی اولیه شبکه و امنیت کلی سازمان به خطر بیفتد.
مشکلات رایج در Inter-VLAN Routing
پیکربندی مسیریابی بین VLANها پیچیدگیهای خاص خود را دارد و بروز کوچکترین خطا در تنظیمات لایه ۲ یا لایه ۳ میتواند ارتباط کل شبکه را مختل کند. در ادامه، رایجترین مشکلات در این زمینه و نحوه عیبیابی آنها را آوردهایم:
تنظیم نبودن حالت Trunk
اگر پورت فیزیکی متصلکننده سوئیچ به روتر (یا سوئیچ لایه ۳ به سوئیچهای دسترسی) به عنوان پورت Trunk پیکربندی نشده باشد یا پروتکل کپسولهسازی 802.1Q روی آن فعال نباشد، فریمهای تگدار ترافیک VLANها بین تجهیزات جابهجا نمیشوند و ارتباط قطع خواهد شد.
اشتباه بودن شناسه VLAN
یکی از خطاهای متداول، عدم تطابق VLAN ID تعریفشده روی سوئیچ با شناسه تنظیمشده در دستور encapsulation dot1Q روی Subinterface روتر است. اگر این دو شناسه دقیقاً یکسان نباشند، روتر ترافیک ورودی را تشخیص نداده و بستهها را حذف (Drop) میکند.
عدم تنظیم یا اشتباه بودن Default Gateway
دستگاههای نهایی موجود در هر VLAN برای ارسال ترافیک به خارج از شبکه محلی خود، به آدرس آیپي آدرس اینترفیس مجازی (SVI) یا Subinterface روتر نیاز دارند. در صورت خالی بودن یا اشتباه بودن این آدرس روی کلاینتها، بستهها هرگز به تجهیز لایه ۳ برای مسیریابی نمیرسند.
فعال نبودن قابلیت Routing در سوئیچ لایه ۳
در صورت استفاده از سوئیچ چندلایه، تعریف SVIها به تنهایی برای مسیریابی کافی نیست. سوئیچهای لایه ۳ به صورت پیشفرض در لایه ۲ عمل میکنند و تا زمانی که دستور کلیدی ip routing در محیط پیکربندی وارد نشود، جدول مسیریابی فعال نشده و ارتباط بین VLANها برقرار نخواهد شد.
سوالات متداول
Inter-VLAN Routing چیست؟
فرآیندی در شبکه است که امکان مسیریابی و انتقال داده بین شبکههای مجازی (VLAN) ایزوله را در لایه ۳ فراهم میکند. این کار با استفاده از تجهیزاتی مانند روتر یا سوئیچ لایه ۳ انجام میشود تا دپارتمانهای مختلف بتوانند ضمن حفظ تفکیک منطقی، با یکدیگر تبادل اطلاعات داشته باشند.
Router on a Stick چیست؟
یکی از روشهای رایج مسیریابی بین VLANها است که در آن یک روتر از طریق یک لینک فیزیکی (Trunk) به سوئیچ متصل میشود. در این روش، پورت فیزیکی روتر به چندین ساب اینترفیس منطقی تقسیم شده و هر کدام مسئول مسیریابی ترافیک یک VLAN خاص میشوند.
SVI چیست؟
SVI مخفف Switch Virtual Interface، یک اینترفیس مجازی در سوئیچهای لایه ۳ است که اختصاصاً برای یک VLAN تعریف میشود. این اینترفیس نقش دروازه پیشفرض (Default Gateway) را برای آن شبکه بازی کرده و ترافیک را به صورت سختافزاری و داخلی مسیریابی میکند.
چرا VLANها با هم ارتباط ندارند؟
زیرا هر VLAN به عنوان یک شبکه مستقل و یک دامنه انتشار (Broadcast Domain) مجزا در لایه ۲ عمل میکند. سوئیچهای معمولی بر اساس مکآدرس، ترافیک را فقط درون همان VLAN هدایت میکنند و برای عبور ترافیک از یک شبکه به شبکه دیگر، الزاماً به دستگاه لایه ۳ برای مسیریابی نیاز است.
تفاوت Layer 3 Switch و Router چیست؟
سوئیچ لایه ۳ عمل مسیریابی را به صورت سختافزاری (توسط چیپهای ASIC) در ساختار داخلی خود با سرعت اترنت و تاخیر بسیار پایین انجام میدهد و برای شبکههای محلی بزرگ بهینه است. در مقابل، روترها مسیریابی را بیشتر مبتنی بر پردازش نرمافزاری انجام داده و امکانات گستردهتری برای اتصال شبکههای وسیع (WAN) و پیادهسازی پروتکلهای پیچیده امنیتی دارند.
چگونه بین VLANها ارتباط برقرار کنیم؟
برای برقراری این ارتباط باید مکانیزم Inter-VLAN Routing را پیادهسازی کنید. این کار معمولاً به دو روش اصلی انجام میشود: ایجاد لینک Trunk و استفاده از Subinterfaceها روی یک روتر خارجی (Router on a Stick)، یا تعریف SVI و فعالسازی قابلیت Routing در یک سوئیچ لایه ۳.
کلام آخر
در این مقاله بررسی کردیم که Inter-VLAN Routing چیست و چگونه ترافیک را بین شبکههای مجزا هدایت میکند. همچنین نقش روتر سیسکو در این فرایند را توضیح دادیم و با مقایسه روشهای Router on a Stick و سوئیچ لایه ۳، نحوه کانفیگ عملی در تجهیزات سیسکو و تکنیکهای عیبیابی را برای پیادهسازی استاندارد در شبکههای سازمانی آموزش دادیم.
اگر قصد ارتقای زیرساخت ذخیرهسازی سازمان خود را دارید، انتخاب تجهیزات مناسب در کنار خرید سرور HP میتواند تأثیر قابل توجهی در افزایش کارایی سیستمها داشته باشد.
